Prof. Dr. Mustafa BÜTE Niçin eleştirel düşünme becerilerimizi geliştirmeliyiz?

  • Eleştirel Düşünme Kategorisi
  • 25 Aralık 2020 Cuma Yayımlandı
  • 182 Kez Okundu
Prof. Dr. Mustafa BÜTE Niçin eleştirel düşünme becerilerimizi geliştirmeliyiz?

www.sosyologdergisi.com

“Eğitim, gerçeklerin öğretilmesi değildir.

Düşünmek için aklın eğitilmesidir.”

 A. Einstein

Düşünme yeteneğimizin doğuştan olması nedeniyle, her birimiz ister istemez düşünebilme potansiyeline sahibizdir. Ancak, uygulamada maalesef herkesin bu yeteneğin, hakkını verdiğini söyleyemeyiz. Kaldı ki, her düşünme, eleştirel düşünme değildir. Eleştirel düşünme, ekstra uygulamalar ve meziyetler içeren bir sorgulama sürecidir. Eleştirel düşünme, herhangi bir konu, içerik ya da problem hakkında, düşünürün kendi düşünmesinin kalitesini becerikli bir şekilde analiz ederek, değerlendirerek ve yeniden düzenleyerek geliştirdiği bir düşünme biçimidir. Ayrıca, benmerkezcilik ve toplum merkezcilikle mücadele edip üstesinden gelirken, kişiye adanmışlığın yanı sıra etkili iletişim ve problem çözme becerileri de kazandırır.

           Düşünmemiz kendi başına bırakıldığında genel kalite düzeyini azaltan; benmerkezcilik, ön yargılı olma, çarpıtma, kısmi olma, bilgisizlik ya da tamamen taraflı olma gibi bazı handikapları bulunmaktadır. Bununla birlikte, neredeyse tüm hayatımızın, ürettiklerimizin, yaptıklarımızın ve inşa ettiklerimizin kalitesi tamamen bu konudaki yetkinliğimize yani, düşünme kalitemize bağlıdır. Sıradan bir düşünme ya da sistemi rölantiye almak hem ekonomik açıdan hem de hayatın kalitesi açısından oldukça masraflıdır. Bununla birlikte, düşünmemizi iyi bir düzeye çıkarabilmek için sistematik bir çalışma yapmak gerekir. Söz konusu nedenlerle eleştirel düşünme becerilerini geliştirmek özelliklede günümüz koşullarında çok önemlidir. Bununla birlikte şu iki soruya tatmin edici bir şekilde cevap verilmesi gerekiyor: “Kritik düşünme neden toplumda çok fazla yaygın değildir?” ve “Neden toplumda bu kadar çok insan, hatta yüksek eğitimli ve zeki insanlar da dâhil, eleştirel bakmaktan ve sorgulamaktan bu kadar kaçınıyorlar?” Nedenler başta psikoloji bilimi olmak üzere birkaç disiplinin birlikte incelemesini gerektiren, oldukça karmaşık bir yapı arz etmektedir. Öncelikle eleştirel düşünme becerisi maalesef herkesin kolay bir şekilde uygulayabileceği, çok kolay bir pratik değildir. Kimisi eleştirel düşünme becerilerinin neler olduğunu bilmediğinden; kimisi de eleştirel düşünmeyi zor ve hatta rahatsız edici bir şey olarak algıladığından dolayı muvaffak olamazlar. Bu konuda başarılı olmanın yolu, eleştirel düşünme konusunda kendimizi motive etmek ve eleştirel düşünmeyi engelleyen hususlar konusunda farkındalığımızı artırmaktır (Büte, 2019).

          Eleştirel Düşünme Becerisi Öğrenilebilir ve Geliştirilebilir mi?

          Eleştirel düşünme becerisi, bisiklet kullanmayı öğrenmeye benzer. Bu nedenle geliştirilebilir ve geliştirilmesi de elzemdir. Nasıl ki bisikletin amacı sürücüsünü istediği yere daha az enerji harcayarak, daha hızlı bir şekilde, daha uzak yerlere götürmekse; kritik düşünmenin amacı da, aynı şekilde farklı seçeneklerin en kısa sürede, en uygun bir şekilde gözden geçirilerek hedefe ulaşımını sağlayarak, kişiyi ulaşmak istediği hedefe ulaştırmaktır (De Bono, 1995). 

           Düşünme sürecinde takdir etme ve muhakeme gücü söz konusu olduğundan, kişi hem etrafında olup biten her şeyi gerçek standartlarında algılayabilir, hem de bazı kontrollü alıştırmaları ve anlamlı zihinsel aktiviteleri gerçekleştirerek kolayca adapte olabilir. Söz konusu bireyin günlük yaşantısında karşılaştığı problemlere ilişkin çözüm üretebileceği bilgi, beceri ve davranışlarla donatılmış olması gerekmektedir. Bu özellikler doğuştan gelen yetenekler arasında yer almış olsa dahi sonradan kazandırılabilen ve gelişen çağın gereksinimlerine uygun şekilde şekillendirilmesi gereken özelliklerdir. Düşünme belirtilen bilgi, beceri ve davranışların kazandırılması veya geliştirilmesi için kullanılabilecek olan araçlar arasında yer almaktadır. Bu özelliklerin gelişmesine zemin hazırlayacak düşünme yetisinin geliştirilmesi gerekmektedir. Bu gelişim de ancak iyi bir eğitim süreci ile mümkün hale gelebilir (Yılmaz, 2017).

          Eleştirel Düşünme Becerilerini Geliştirmenin Faydaları Nelerdir?

         Eleştirel düşünme becerinizi geliştirmek size, dinlediğiniz bir konuşmacının kanaatlerini, varsayımlarını ve iddialarını ayırt edebilme, konuşmada kapalı kalan hususları ve eksik kalan kısımları fark etme fırsatı sağlar (Özden, 2010). Eleştirel düşünme becerisi edinmek, tartışma yapma, tartışmaları anlama ve eleştirme yetilerini geliştirme fırsatı sunarak sizin yönetsel başarılarınıza destek olur. Yaratıcı düşünme, problem çözme ve düşüncelerini etkili bir şekilde ifade etme becerilerini geliştirerek iş ve kariyer fırsatlarınıza destek olur. Ayrıca hayati öneme haiz olan şahsi kararlarınızda ciddi hatalara düşme ihtimalini düşürür. Bir de bireysel ve kamusal kararlarda kaliteyi artırmak suretiyle demokratik süreçlerin önünü açar (Bassham, Irwin, Nardone ve Wallace, 2011).

         Eleştirel düşünme, kişilere içsel güçlerini harekete geçirme ve geliştirme desteği sağlayarak kendilerine olan güvenlerini arttırır. Ayrıca daha seçici olma, böylece problemlerin farkına varma, var olan önerileri tartışma ve alternatif çözümleri arama becerisi kazanırlar (Bilgin ve Eldeleklioğlu, 2007).

          Araştırmalar, günümüz üniversite mezunlarının yarısından daha azının, mezun olduktan sonraki yıllar boyunca eğitim aldıkları ana çalışma alanında çalışabilmeyi ummaktadırlar. Bu istatistik, iş yeri gerçekliklerinin değişmesi ile ilgili konulara değinmektedir. Artık, işverenler yüksek düzeyde mesleki kariyer becerisine sahip çalışanlar istemiyorlar. Çünkü bu tür beceriler genellikle işte en iyi şekilde öğrenilebilmektedir. Ancak iyi düşünme ve iletişim becerisine sahip çalışanlar için – problemleri çözebilen, yaratıcı düşünebilen, bilgi toplayan ve analiz eden, verilerden uygun sonuçları çıkartan ve fikirlerini açık ve etkili bir şekilde ileten hızlı öğrenenler. Bunlar, bir eleştirel düşünme eğitiminde geliştirilmesi amaçlanan etkili düşünme ve problem çözme becerileridir (Bassham vd., 2011, sh.9).

          Eleştirel düşünmenin, işyeri dışında da birçok bağlamda faydaları bulunmaktadır. Bunlardan üç tanesine kısaca göz atalım (Bassham vd., 2011, sh.9-10).

         İlk olarak, eleştirel düşünme, kişisel kararlarımızın kalitesini artırır. Hepimiz hayatımızın bir kısmında veya farklı dönemlerinde yapmış olduğumuz alış verişlerimiz, sosyal ilişkilerimiz veya kişisel davranışlarımız gibi konularda, ciddi şekilde yanlış yönlendirilmiş olduğumuzun veya bir kısım mantıksızlıklar yaptığımızın sonradan farkına vardığımız kararların altına imza atmışızdır. Eleştirel düşünme, yaşamsal öneme sahip kararlarımız hakkında daha dikkatli, açık ve mantıklı düşünmeyi bize öğreterek bu tür hatalardan kaçınmamıza yardımcı olabilir.

            İkincisi, eleştirel düşünme, demokratik süreçlerin geliştirilmesinde hayati bir rol oynar. Bir demokraside gerçekte kimin ve hangi amaçlarla hüküm sürdüğü konusunda en son sözleri olan bizleriz. Bu nedenle, vatandaşların kararlarının mümkün olduğunca bilinçli ve tedbirli olması hayati öneme sahiptir. Günümüzün en ciddi toplumsal sorunlarının birçoğu (çevresel yıkım, nükleer silahların yayılması, dini ve etnik hoşgörüsüzlük, şehirlerin çürümesi, okulların başarısız olması, sağlık bakım maliyetlerinin düşürülmesi, sadece birkaçından bahsetme) büyük ölçüde zayıf eleştirel düşünmeden kaynaklanmaktadır. Albert Einstein'ın bir keresinde belirttiği gibi, “Hiçbir sorun onu üreten bilinç seviyesiyle çözülemez. Karşılaştığımız önemli sorunlar, onları ürettiğimizdeki düşünme düzeyimizde çözülemez.”

           Üçüncüsü, eleştirel düşünme, sadece kendi hayatımıza getirebileceği kişisel zenginleştirme için bile, kendi iyiliği için çalışmaya değerdir. İnsanoğlu yapısı gereği, hemen her zaman diğerlerinin söylendiklerine inanır. Tarih boyunca, biz insanlar, dünyanın evrenin merkezi olduğunu, çalışmadan kısa yoldan zengin olunduğunu, köleliğin adil olduğunu ve akraba kayırmacılığının doğal ve iyi olduğu ve amaca giden yolda her şeyin mubah olduğu gibi varsayımları sorgulamadan kabul etmişizdir. Gerçekte, dürüst ve cesurca bir şekilde sistemli olarak geliştireceğimiz bir eleştirel düşünme becerisiyle, yetişme tarzımız ve toplumumuzun bize dayattığı bu sorgulanmamış varsayım ve önyargılarından kurtulmamız mümkün olabilir. Kültürümüzün egemen geleneklerinden ve ideolojilerinden geri adım atarak “Bana bu öğretildi ama bu doğru mu? diyebiliriz.

        Sonuç olarak, dünyada küreselleşmeyle başlayan ve günümüze uzanan her alandaki külli gelişmeler, hayata bakış, algılayış ve yaşam tarzlarımızda önemli değişimlere yol açmıştır. Depremler, su baskınları, savaşlar, terör eylemleri ve Covid 19 gibi virüs salgınlarıyla sarsılan bu asrın çocukları için eleştirel düşünebilme becerisi hayati bir önem arz etmektedir. Söz konusu değişimler günümüz şartlarında artık, bilgiye kolay erişebilen, kullanabilen, üretimine katkı sağlayabilen, analiz, sentez ve değerlendirme yapabilme ve eleştirel düşünme becerilerine sahip, araştıran, sorgulayan, değerlerini özümsemiş kendisini sürekli olarak yenileyen, geliştiren, bağımsız düşünebilen, üretken, yapıcı ve kültürel değerleriyle bütünleşmiş nitelikli bireylere ihtiyaç duyulmaktadır. Zira dünyanın bu gidişatına karşı sadece bilinçli, becerikli, eleştirel ve sorgulayarak düşünebilenler uyum sağlayabileceklerdir.  

 

KAYNAKLAR

 

Bassham, G, Irwin, W., Nardone, H. and Wallace, James M. (2011). “Critical Thinking A Student’s Introduction”. Fourth Edition. Published by McGraw-Hill. New York. ABD.

Bi̇lgi̇n, A , Eldelekli̇oğlu, J. (2007). An Investigation into the Critical Thinking Skills of University Students . Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi , 33 (33) , 55-67 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/hunefd/issue/7805/102340.

Büte M. (2019). Endüstri 4.0 ve Yapay Zekâ Çağında KRİTİK DÜŞÜNME BECERİLERİ Düşünme Analizi & Düşüncede Kalite Standartları. Nobel Yayın Dağıtım. Ankara, 2019

De Bono E. (1995). De Bono’s Thinking Courses, London, BBC Boks, ISBN:0 563 37073 4.

Özden, Y. (2010). Öğrenme ve Öğretme. Ankara: Pegem-A Yayıncılık.

Yılmaz, B. (2017). “Sınıf Öğretmen Adaylarının Eleştirel Düşünme Ve Yanal Düşünme Eğilimleri Arasındaki İlişki”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi. Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Bolu.

Son Güncelleme Tarihi : 26.12.2020 11:50:01
Yorumlar
Henüz Yazıya Yorum Yapılmamış. İstersen İlk Yorumu Sen Yapabilirsin.
    Yorum Yaz
Yazı Paylaş
Kategoriler
Sosyoloji Gündeminden Anında Haberdar olun.

Bültenimize Üye Olarak yayınlardan ilk siz haberdar olabilirsiniz